Een artikel uit de nieuwsbrief van christelijk hulpverleningscentrum BETHESDA

U mag deze tekst vrij gebruiken, maar enkel integraal en met bronvermelding.

Voordat we hier een antwoord op gaan geven eerst twee stellingen vooraf:

1. Hoewel er risicogroepen zijn, loopt iedereen kans om in de cirkel van de verslaving terecht te komen. Denk dus niet te snel dat het u niet zal overkomen. We hebben allemaal wel eens moeite om de werkelijkheid te aanvaarden en de neiging er van weg te vluchten. Denk dus niet dat het ver van uw bed is.

2. Er zit een overeenkomst in elke vorm van verslaving. Niet naar de gevolgen (zoals criminaliteit en gezondheid), maar wel naar het effect op het leven van de verslaafde en zijn omgeving. De persoonlijke groei wordt geremd en de verslaving gaat steeds meer elk terrein van zijn leven bepalen. Alle energie gaat naar het verkrijgen van het middel en het verbergen van zijn verslaving voor de omgeving. Of het nu gaat om seksverslaving, gokken of drugs. Je komt telkens weer hetzelfde gedrag tegen:
-ontkenning -minimalisering -rationalisatie (uitvoerige verklaring van het gedrag om het logisch te maken) -projectie (het probleem ligt elders).
Vier reacties die het de omgeving zo moeilijk maken om de verslaafde te begrijpen en te kunnen helpen.

Wat is verslaving?

Verslaving is een ingewikkeld proces dat bepaald wordt door een drietal factoren: de bekende drie M?s van mens, milieu en middel.

Samen zorgen ze voor het fenomeen verslaving.
Niet enkel het middel (want waarom raakt de ene jongere verslaafd aan alcohol en kan de ander sociaal leren drinken).
Niet enkel de persoon. Want de één weet ondanks zijn problemen verder te groeien en de ander raakt verslaafd.
Niet enkel de omgeving of de omstandigheden. Niet alle werklozen, gehandicapten raken aan lager wal.
Maar een samenspel tussen alle drie. Daarom een korte beschrijving van elke factor afzonderlijk.

Middel
Eigenlijk werkt elk middel op één van de volgende drie manieren in op het centraal zenuwstelsel.Of het is bewustzijnsverlagend, of verhogend of veranderend (vervormend).
Ook heeft elk middel een eigen invloed op het gedrag van de verslaafde. Alcohol werkt anders dan heroïne. En seksverslaving ontregelt het sociaal gedrag minder direct dan gokverslaving. De overeenkomst ligt vooral in de gewenning en de afhankelijkheid. Onder gewenning verstaan we dat men steeds meer van hetzelfde middel nodig heeft om het gewenste effect te bekomen. Afhankelijkheid houdt in dat men niet meer zonder kan. En dat men bij het ontberen van het middel lichamelijke of geestelijke ontwenningsverschijnselen krijgt.

Mens
Iedere verslaafde heeft zijn eigen verhaal en unieke verslavingsgeschiedenis.
Toch zijn er een aantal overeenkomsten en factoren die bepaalde personen ontvankelijk maken voor verslaving.
Wat opvalt is dat over het algemeen de opvoeding en levensgeschiedenis een grote rol speelt. Iedere verslaafde heeft wel bepaalde trauma?s te verwerken gehad (vooral bij drugsverslaafden zijn velen van hen slachtoffer van seksueel misbruik of emotionele verwaarlozing en tweederde van hen komt uit gebroken gezinnen.
Kenmerkend is ook het gemis aan sociale vaardigheden om echte vriendschappen aan te gaan. Ze kennen veel mensen, maar hebben geen echte vrienden of familieleden waar ze op terug kunnen vallen.
Ondanks de vaardigheden in het verkrijgen van het middel (daar komt heel wat bij kijken) hebben de meeste een laag zelfbeeld met als gevolg faalangst en minder goed tegen frustraties kunnen.
En tenslotte vind je een onvoldoende rijpheid in het maken van keuzes.
Dit geldt vooral voor jongeren. Zij raken snel verslaafd in de fase dat ze zoeken naar eigen identiteit en daar veel bevestiging in nodig hebben.

Waarom raakt iemand verslaafd?
Dit is erg verschillend. Bij drugs en alcohol speelt de groepsdruk, er bij horen een rol. Nieuwsgierigheid en faalangst (onder invloed durf je meer dan in nuchtere omstandigheden), maar vooral de innerlijke leegte die hem zegt dat zijn leven geen doel en betekenis kan hebben en dat er eigenlijk niemand is die echt om hem kan geven.

Voor de verslaafde is zijn verslaving dan ook geen probleem maar eigenlijk de oplossing van deze leegte. De spanning en onvrede waar hij mee rondloopt lost hij op via zijn verslaving. Dit geeft meteen het verschil van visie op het probleem aan door de persoon zelf en zijn omgeving. Hulpverlening zal dan ook niet in de eerste plaats moeten gaan in de richting van het stoppen van de verslaving, maar in het vinden van een reden om te stoppen. Wanneer we niet iets aanvoelen van de innerlijke leegte en daar een alternatief voor weten te bieden, zal de verslaafde niet gemotiveerd raken om te veranderen.

Milieu
Het milieu is de derde factor die mede op de verslaving van invloed is. Dit kan zijn het gezin van herkomst. De druk en verantwoordelijkheid van de huwelijksrelatie (bij alcoholisten). Maar ook de druk en verantwoordelijkheid op het werk (stress). De sociale omgangsvormen van de groep. Zoals collega?s die nog samen wat gaan drinken of jongeren die samen een joint roken. Er bij horen kan een enorme zware pressie zijn.
Maar ook de maatschappij legt zo z'n normen op. Als je niet drinkt tel je niet mee, maar als je teveel drinkt lig je er ook uit. Er wordt dus van je verwacht dat je sterk bent en veel zelfcontrole hebt. Hetzelfde geldt voor de reclame rond eten en het ideaal van slank zijn. We kunnen er schertsend op in gaan en de invloed hiervan weglachen, maar niemand van ons kan zich hier geheel los van maken.
Bovendien geldt steeds meer het principe van de eigen verantwoordelijkheid (in negatieve zin). De maatschappij is heel tolerant, maar wil niet de verantwoording dragen voor de fouten van het individu. Je problemen moet jezelf maar oplossen.

Verslaving is dus een samenspel tussen deze drie factoren Mens, Middel en Milieu.
En hoe deze op elkaar inwerken zijn telkens weer verschillend. Door de tijd heen ben ik zelf steeds meer de nadruk gaan leggen op de opvoeding die men heeft meegekregen en het hebben van een sociaal netwerk. Wanneer je in je opvoeding weinig bevestiging en waardering hebt meegekregen ben je direct al een stuk gevoeliger voor de verleiding van verslaving. Maar ik heb aan de andere kant ook gezien dat sommigen zich daar goed van hebben weten weg te groeien en alsnog in hun volwassen leven een levensdoel hebben gevonden en een netwerk van sociale relaties hebben weten op te bouwen.

Ondanks beïnvloedende factoren en dat sommigen meer risico's lopen dan anderen blijf ik geloven in keuzemogelijkheden.
Elke handeling die we verrichten is een daad van verantwoording. Of het nu gaat om middelen te verkrijgen om je te overeten of in een roes te geraken of afleiding te zoeken in een Tv-programma. Je stelt voortdurend handelingen waar je zelf verantwoordelijk voor bent. Het gaat hierbij niet in de eerst plaats om schuld. Maar om aandeel. Het overkomt je niet want je hebt het zelf gedaan. Deze mensvisie waar de bijbel voortdurend op appelleert is soms erg confronterend, maar ook erg heilzaam. Het geeft ons mensen hoop en moed om te veranderen. Het laat ons zien dat we altijd eigen posities kunnen innemen tegen de verleiding van buiten en de honger van binnen uit. Maar deze stellingname mag ons er niet toe verleiden dat het stoppen van verslaving bereikt kan worden door een appél op deze verantwoordelijkheid. Ons geloof in deze verantwoordelijkheid creëert voor ons ruimte om met de ander op weg te gaan. De weg zelf zal eerst bepaald moeten worden, het luisteren naar de innerlijke leegte en pijn van de verslaafde en het opbouwen van een vertrouwensrelatie, zodat er een basis komt om stapsgewijs de verslaafde uit te dagen in het aanvaarden van deze verantwoordelijkheid en het nemen van nieuwe keuzes.

De mogelijkheden van de omgeving

We hebben al gezien dat het milieu een grote rol speelt in het verslavingsgedrag. Laten we dit wat nader bekijken en vooral zien wat de mogelijkheden zijn van de directe omgeving.
Een verslaafde is dat nooit alleen. Of het nu alcohol-, drugs-, medicatie-, eet- of gokverslaving is. De omgeving wordt er in meegetrokken. Meegetrokken in de nadelige affecten zoals financiële problemen, agressie, ruzies, contacten met justitie enz. Maar ook in de motivatie tot hulpverlening of juist in het in standhouden van het verslavingsgedrag.

Laten we aantal van deze aspecten eens bekijken.
1.Beide partijen zien weinig invloed.
De betrokkene ziet helemaal geen overkant (wat hij de ander aandoet) en de omgeving ziet geen resultaat op al hun inspanningen om de betrokkene van zijn verslaving af te helpen. Het is dit niet echt overkomen bij elkaar wat een negatieve cirkel van frustratie en afwijzing oproept. Eén van de eerste stappen in de hulpverlening is dan ook dat er over en weer iets van deze invloed zichtbaar gemaakt kan worden. Zodat de verslaafde gaat zien dat zijn verslaving niet alleen weerstand en ergernis, maar ook zorg en pijn teweeg brengt. Dat de omgeving ook ziet dat hun inspanning schuld- en faalgevoelens versterken.

2.Ontwennen als inzet
Voor de betrokkene zelf is de hele strijd om met de verslaving te breken er één met heel veel inzet (de AA. beweging is heel sterk in het erkennen van deze inzet). Voor de omgeving is ontwennen echter heel normaal. Want wij zijn toch ook niet verslaafd. En geeft daarom weinig erkenning voor de kleine stappen die de verslaafde tracht te doen. Men zegt ?het ging zo goed, maar nu is hij weer hervallen?. Alle nadruk krijgt dan het hervallen, maar niet de periode dat het zo goed ging.

3.Invloed van buiten het gezin
Vaak is de verslaving een strijd tussen de verslaafde en zijn directe omgeving. En zien geen van beide partijen nog de invloed van de buitenwacht. De familie is
echter niet vrij om zelf te kiezen hoe ze met de verslaafde omgaat. Verslaving is erg (vindt de samenleving), maar zorg dragen is een hoge prioriteit en mag je niet zomaar laten vallen omdat de betrokkene verslaafd is. Vooral veel vrouwen en moeders zitten gevangen in deze cirkel. Geen goede moeder of goede echtgenote te zijn geweest is een grote schande en geeft een sterk gevoel van te hebben gefaald. In een subcultuur geldt ook sterk de eer van de groep of de naam van de familie. Daar kun je niet vrij mee omgaan. Sommige families en groepen hebben sterk de code: ?Alles binnenshuis op te lossen en geen vuile was buiten te hangen?.

4.Wat is genezing?
Wanneer de verslaafde aan het genezen is betekent dit vaak dat hij leert anders te communiceren, meer zijn emoties te uiten en zijn grenzen te bewaken.
Dit wordt echter niet altijd door de omgeving zo gewaardeerd. Voor hen is genezen ontwennen. Nu kennen we hem of haar niet meer terug. Belangrijk is dus dat hierover onderhandeld wordt en dat de omgeving ook gaat veranderen of groeien.

5.Welke functie had de verslaving binnen de directe omgeving?
Was het een afleidingsmanoeuvre van de andere problemen. Nu hoeven we niet naar de echtelijke problemen of de invloed van de dominante grootmoeder te kijken.
Of zorgde de verslaving voor eenheid en kon men de gemeenschappelijke zorg bundelen naar de betrokkene.
Of zorgde de verslaving er voor dat men de overgang niet hoefde te maken naar de losmaking van de betrokkene van het gezin, (men mag nog kind blijven en zorg ontvangen).
Als hier niet aan gewerkt wordt, gaat het probleem zich alleen maar verleggen.

Adviezen in het omgaan met verslaafden

1.Laat de verslaafde zelf kiezen voor elke verandering (de ander niet op sleeptouw nemen). Erken zo de eigen wil en verantwoordelijkheid van de persoon, hoezeer die ook lijkt afgezwakt.
2.Confronteer hem/haar op een niet-veroordelende wijze. Door bijvoorbeeld niet de gevolgen weg te nemen zoals schulden betalen of om doktersbriefjes lopen. Op deze manier komt de verantwoordelijkheid voor de schade die de verslaving veroorzaakt, bij hem te liggen.
3.Geef erkenning aan de positieve inzet die er op andere terreinen aanwezig is. Zoals zorg voor de ouders of liefde voor het kind enz. We lopen het gevaar de verslaafde te stigmatiseren en de andere kanten van zijn menszijn niet meer te zien. Elke kleine inzet blijven erkennen.
4.Wees bewogen en toon dat. Dat het je wat doet dat de ander kapot gaat, maar ook dat dit je boos maakt en je je onmachtig voelt. Ga eerlijk met je emoties om.
5.Wees goed geïnformeerd. Zowel naar verslavingsproblematiek als naar hulpverlening.
6.Ga niet mee in het gedrag van de verslaafde. Zijn normen en waarden veranderen door het gedrag. Door niet mee te gaan ben je voor hem een oriëntatiepunt en houvast.
7.Doe niets waartoe hij zelf in staat is. Hij kan meer dan hij denkt. Zoals naar de dokter gaan, solliciteren of naar de hulpverlener gaan.
8.Leef uw eigen leven. Ken je eigen interesses enz. en vergeet de andere leden van het gezin niet.
9.Ga niet controleren, je bevordert er een sfeer van wantrouwen mee.
10.Stel de schuldvraag niet. Verantwoordelijkheid is nog geen schuld. Bovendien is schuld geen constructief begrip om mee te werken. Bij verantwoordelijkheid richt je je op het heden, bij schuld op het verleden.
11.Zorg voor een warme sfeer waarin de verslaafde welkom is.
12. Toon interesse voor zijn leven, hobby's en ontspanning en niet alleen voor de stappen die er rond de verslaving worden gedaan.

Gerrit Houtman.

Meer informatie op:

Ambulante verslavingszorg in Antwerpen

en

Een moedgevend getuigenis van een ex-verslaafde